Tonyukuk Inscription Complex

The site is located in Erdene soum of Tov Province, Mongolia, near Bayantsogt Mountain. It consists of archaeological remains including brick foundations, roof tile fragments, nine stone human statues (balbal), and a line of approximately 400 stone markers aligned toward the east.

The central feature of the complex is the pair of inscribed steles erected in the early 8th century. These inscriptions were commissioned by Tonyukuk himself during his lifetime and are carved in Old Turkic runic script. The texts consist of 62 lines across multiple sides of the stones.

The inscriptions describe key historical events, including:

• Restoration of independence: How the Turkic people broke free from Tang dynasty influence and re-established their state under Ilterish Khagan.
• Military campaigns: Tonyukuk’s strategic leadership in campaigns against the Oghuz, Kyrgyz, Turgesh, and Sogdian peoples, reaching as far as Shandong and the Iron Gate region.
• Political lessons: Warnings about unity and state strength, famously emphasizing that a divided or weak state is easily conquered.

TRAVEL TIPS

Location: Erdene soum, Tov Province (Bayantsogt Mountain area)
Distance: ~66 km southeast of Ulaanbaatar, ~20 km east of Nalaikh
Significance: Part of the Orkhon Valley World Heritage cultural landscape
Age: Over 1,300 years old

Түрэгийн хаант улсын гурван хааны мэргэн зөвлөх, цэргийн гарамгай удирдагч Тоньюкукт (646-732) зориулсан тахилын онгон, гэрэлт хөшөөний цогцолбор нь Төв аймгийн Эрдэнэ сумын нутагт оршдог. Уг цогцолбор нь хөх тоосгон хана, вааран дээвэртэй барилгын нуранги, 9 ширхэг хүн чулуу болон зүүн зүгт цувуулан байрлуулсан 400 орчим цагаан чулуунаас бүрдэнэ.

Тоньюкук амьд сэрүүн ахуйдаа (Билгэ хааны үед) өөрөө удирдан бичүүлсэн 8 талт, 62 мөр бүхий 2 ширхэг гэрэлт хөшөө байдаг. Бичээст дараах гол үйл явдлуудыг өгүүлжээ:

• Улс төр, тусгаар тогтнол: Түрэг түмэн Нанхиад (Тан улс)-ын дарлалаас хэрхэн гарч, Элтерес хааныг өргөмжлөн төр улсаа дахин байгуулсан түүх.

• Аян дайн, ялалтууд: Тоньюкукын цэргийн ухаанаар Огуз, Киргис, Түргэш аймаг болон Согд нарыг байлдан дагуулж, Шандун, Төмөр хаалга хүртэл довтолж байсан цэргийн түүхэн үйл явдлууд.

• Түүхэн сургамж: Дайсанд автахгүй байхын тулд нэгдмэл, хаантай байхын чухлыг сануулж, "Зөөлнийг нугалахад, нимгэнийг урахад хялбар" хэмээн улс аймаг буурай байхдаа эзлэгдэх аюултайг сургасан.

  
  

Аялагчдад хэрэгтэй мэдээлэл

• Байршил: Төв аймаг, Эрдэнэ сум, Баянцогт уул

• Улаанбаатараас: 66 км зүүн урагш

• Налайхаас: 20 км зүүн тийш

• ЮНЕСКО: Орхоны хөндийн өвийн нэг хэсэг

• Насжилт: 1300 гаруй жилийн түүхтэй